طوبي عابدي

عضو هیأت علمی گروه محیط زیست طبیعی، پژوهشکده محیط زیست جهاددانشگاهی

در مبحث مديريت اكوسيستم ابتدا بايد بدانيم كه اكوسيستم چيست و چگونه مي توانيم فرآيند مديريت را بكار گيريم و رابطه متقابل مديريت و اكوسيستم چيست؟ دنياي طبيعي بسيار پيچيده است. مفهوم اكوسيستم از نظر دانشمندان مطالعه طبيعت است. اکوسیستم ها جوامعی هستند که از موجودات زنده تشکیل شده اند که با محیط زیست خود رابطه متقابل دارند و انسانها در مورد آنها به تحقیق و مدیریت می پردازند. انسانها باید به بخشی از این جوامع که موجودات زنده در آن ساکن هستند و بطور مستقیم یا غیر مستقیم بر آن تأثیر می گذارند، توجه زیادی داشته باشند. اكوسيستم ها بصورت سلسله مراتبي و تركيبي از زير مجموعه هاي معين در مقياس فضايي يا موقتي هستند. ما اكوسيستم را به خاطر ارزشهاي ذاتي آن مديريت نمي كنيم‏، بلكه آنرا براي اهداف خاصي مثل توليد، احيا، پايداري شرايط اكولوژيك، استفاده از توليدات و منابع مطلوب، خدمات زيست محيطي مهم و ارزشهاي زيبايي شناختي، فرهنگي و رواني مديريت مي كنيم. فرآيند اعمال مديريت و تصميم گيري براي يك سيستم سلسله مراتبي كه داراي چندين مقياس است، بطور مستقيم قابل درك نيست، مخصوصاَ وقتيكه اهداف مختلف و افراد متفاوتي در آن سهم داشته باشند. دو زیر مجموعه مدیریت و اکوسیستم یک سلسله مراتب به هم پیوسته هستند. به دليل رابطه متقابل پيچيده بين مسائل فرهنگي، اقتصادي و اكولوژيكي در مديريت اكوسيستم نياز به تعريف يك فرآيند تصميم گيري است كه روشهاي سلسله مراتبي براي مديريت اكوسيستمها را در آن دخيل كند. مديريت اكوسيستم يك مبحث پيچيده و مشكل است و چنين مشكلي را نمي توان بطور قطعي فرموله كرد. فرآيند حل مشكل مديريت اكوسيستم و ساير مشكلات شبيه به آن راه حل قطعي ندارند و ممكن است بر اساس روشهاي معقولانه قابل حل نباشد. بعضي از مباحث مديريت اكوسيستم مثل رفاه و سلامت انسانها مشكلي پيچيده است و نمي توان آنرا آسان انگاشت. بنابراين براي حل آن بايد از ابزارهايي استفاده كرد كه معمولاَ براي حل اين مشكلات بكار مي رود. ساختارهاي سازماني و اجرايي براي مديريت اكوسيستم وجود دارند، سه سطح سازماني مهم در فرآيند تصميم گيري مديريت اكوسيستم عبارتند از: محيط تصميم گيري‏، سازماندهي و فرآيند تصميم گيري و سيستم پشتيباني تصميم گيري مديريت اكوسيستم كه شامل نيروي انساني تصميم گيرنده و نرم افزارهاي مربوط به آن است. در سطح اجرايي مدیریت اکوسیستم از ترکیب دو بخش تشكيل شده است: یک زیر مجموعه اکولوژیکی و یک زیرمجموعه مدیریتی. انسانها درنقش مدیر در مدیریت اکوسیستم شرکت دارند و به عبارت دیگر به عنوان تصمیم گیران نقش بسزایی دارند. مدل مديريت اكوسيستم بايد با توجه به شرايط منطقه باشد. امروزه مديريت اكوسيستم اولاَ يك مفهوم فلسفي است و در مقياس فضايي در نظر گرفته مي شود و فراتر از زمان است و دوماَ بايد تصميم گيريها در اين زمينه سازگار با جامعه، وضعيت اقتصادي و پايداري اكولوژيكي باشد. يك فرآيند مهم و مؤثر مديريت اكوسيستم بطور ضروري نياز به اجازه از طرف دولت و مالكان اراضي دارد و بايد همراه با تغييرات جامعه به سرعت قابل تغيير باشد و اهداف آن بطور واضح بيان شود. مدیریت اکوسیستم باید در مقیاس های مختلف انجام شود، جهانی، بین المللی، ملی،  بیوم یا مناطقی که از نظر اکولوژیکی ویژه دارند و زمین منظر. فرآیند تصمیم گیری مدیریت اکوسیستم در مقیاس منطقه ای، ملی و بین المللی باید موضوعات مدیریتی محیط زیست را بصورت پیوسته به هم ارائه دهد. به این صورت که: الف) طبقه بندی موضوعات ب) شناسایی مشکلات ج) شناسایی کسانیکه مشکل ایجاد می کنند، چه کسانی مسئول حل مشکلات هستند، چه کسانی در گیر مشکل می شوند، چه کسانی برای حل مشکل سرمایه گذاری می کنند. يكي از روشهاي اجرايي كردن مديريت اكوسيستم استفاده از ابزار مؤثر تصميم گيري است. تصميم گيران نياز به يك ديد اساسي در مورد محيط طبيعي و چگونگي بكارگيري تكنيك هاي جديد براي مديريت اجتماعي و اكوسيستم دارند. مديريت هر اكوسيستم بايد براي آن اكوسيستم كاربردي باشد. اين نوع مديريت براي اجراي بخشهايي از عمليات به كار مي رود كه مشاركت عمومي و فعاليتهاي مديريتي چند جانبه و متفاوت در مورد كارهايي كه بايد و نبايد انجام شوند، در آن مطرح است و در نهايت هدف آنها اطمینان از رسیدن به اهداف پیش بینی شده در آینده و قابلیت پذیرش اجتماعی، اقتصادی و پایداری اکولوژیکی است. مديريت اكوسيستم منجر به حفاظت و توليد پايدار بسياري از محصولات و خدمات براي حال و آينده مي شود.